Uczniowie wobec rusyfikacji
Na początku są bierni tym działaniom. Ulegają rusyfikacji. Nie mogą się przeciwstawić. Nie stanowią zwartej grupy. Jedni ulegają, drudzy przyjmują postawę bierną. Przełomowe znaczenie w życiu młodzieży polskiej to pamiętna lekcja języka polskiego, na której Rygier recytował ‘’Redutę Ordona’’ Adama Mickiewicza. Recytacja była wstrząsem i przebudzeniem dla młodzieży. Wzbudziła wśród niej nowe uczucia, między innymi dążenie do wyzwolenia z pod wpływów rusyfikacji. Podjęli świadomą walkę z rusyfikacją, czyli uświadamianie chłopców, że są Polakami. Skłócona gromada tworzy jeden, wielki, patriotyczny zespół, który rozpoczyna walkę z wrogiem (tworzenie kółek samokształceniowych, spotkanie na górce u Gontali, zemsta Marcina na panu Majewskim, oraz zachowanie się księdza Wargulskiego).
Tytuł
Syzyf był legendarnym założycielem Koryntu, przebiegły i podstępny nawet wobec bogów. Wtrącony do Tartaru wtaczał na górę ogromny głaz, który ponownie osuwał się na dawne miejsce, stąd- syzyfowa praca- bezowocny trud. Pracami syzyfowymi określa Żeromski dążenie carskich władz do wynarodowienia młodzieży polskiej. Rusyfikatorzy występują jako Syzyf dźwigający kamień pod górę. Pojawienie się Zygiera jest analogiczne do poślizgnięcia się Syzyfa. To dzięki Zygierowi Marcin Borowicz i inni wyrwali się z rąk rusyfikatorów. Gdy rusyfikatorzy mogli sądzić, że są u celu, swą pracę musieli rozgrywać od nowa. Propagowano ideę panslawizmu, czyli ruchu politycznego dążącego do zjednoczenia pod berłem cara wszystkich narodów słowiańskich. Młodzież polska nie ulegała rusyfikacji, a wręcz z nią walczyła. Rusyfikatorzy nie mieli łatwej sytuacji, gdyż nie mogli manipulować uczniami, ich poglądami, zachowaniem. Nie potrafili zniszczyć w nich ducha polskości, ducha, który był pełen determinacji, aby walczyć z nimi. Ich działania propagandowe nie przynosiły oczekiwanych skutków, był bez jakiegokolwiek sensu.